Nurettin Boğatekin
Evrensel düşünce ile toplumsal gerçeklik arasında aydının sorumluluğu üzerine…
Bir toplumun kendisini tanıması, yalnızca geçmişinde neler yaşandığını bilmesiyle mümkün değildir. Asıl mesele, o geçmişin hangi parçalarını hatırlamayı seçtiği, hangilerinin üzerini örttüğü ve hangi acıları başkasının hikâyesi sayarak kendi hafızasının dışında bıraktığıdır. Çünkü hafıza, olup bitenlerin zihinde biriktirilmesinden ibaret değildir; bugünkü tutumlarımızı, tercihlerimizi ve birbirimize bakışımızı da biçimlendirir.
Bazen bir kelime, bazen bir şarkı, bazen de bir atkı, yıllardır konuşulmaktan kaçınılan meseleleri yeniden önümüze koyar. Zülfü Livaneli’nin Diyarbakır’da Amedspor atkısıyla verdiği görüntü etrafında gelişen tartışma da böyle bir anlam taşıyor. İlk bakışta bir konserin ardından yaşanan küçük bir polemik gibi görülebilir. Oysa gösterilen tepkinin büyüklüğü, meselenin bir atkıdan ibaret olmadığını düşündürüyor. Bir şehrin adı, bir takımın renkleri, bir halkın kendisini ifade etme biçimi neden hâlâ bu kadar kolay bir siyasi gerilime dönüşebiliyor?
Belki de asıl soruyu burada sormak gerekiyor: Bir insanın kendi kimliğini, yaşadığı coğrafyanın kültürünü ve hafızasını görünür kılması neden bazı çevrelerde bu kadar büyük bir rahatsızlık yaratıyor?
Bir atkının açığa çıkaracağı hafıza
Livaneli’nin Amedspor atkısıyla verdiği görüntünün ardından yaptığı açıklamalar ve bu açıklamalara yöneltilen itirazlar, tartışmayı daha da büyüttü. Atkının kendisine bilgisi dışında verildiği yönündeki açıklama ile buna karşı çıkan değerlendirmeler, meselenin yalnızca bir görüntünün nasıl ortaya çıktığıyla sınırlı olmadığını gösterdi. Burada asıl dikkat çekici olan, görüntünün kendisinden çok, ona yüklenen anlam ve ortaya çıkan toplumsal tepkidir.
Amedspor, Diyarbakır’da kurulmuş bir futbol kulübünden ibaret değildir. Elbette bir futbol takımının bütün toplumsal ve siyasal anlamları tek başına taşıdığını söylemek doğru olmaz. Fakat bazı semboller, kendilerine yüklenen anlamlardan bağımsız düşünülemez. Amedspor da Kürtlerin kamusal görünürlüğü, aidiyet duygusu ve kendilerini ifade etme biçimleriyle iç içe geçmiş bir simge hâline gelmiştir. Bu nedenle bir atkıya gösterilen tepkinin ardında, çoğu zaman atkının kendisinden daha eski bir hafıza bulunur.
Türkiye’de Kürt meselesi uzun yıllar boyunca bir güvenlik sorunu olarak ele alındı. Dil, kültür ve kimlik talepleri siyasal birer hak olarak tartışılmak yerine çoğu zaman devletin bütünlüğüne yönelmiş tehditler şeklinde değerlendirildi. Böyle bir tarihsel zeminde yetişen toplumsal hafıza, zamanla bazı kelimelere,isimlere ve sembollere karşı kendiliğinden gelişmiş gibi görünen tepkiler üretmeye başladı. Oysa hiçbir toplumsal tepki bütünüyle kendiliğinden değildir. Her tepkinin arkasında öğretilmiş bir bakış, aktarılmış bir korku ve çoğu zaman sorgulanmadan devralınmış bir tarih vardır.
Bugün bir atkının etrafında kopan tartışmayı anlamak için biraz da o tarihe bakmak gerekiyor.
Kemalizmin yüzleşemediği mesele
Cumhuriyet’in kuruluşuyla birlikte ortaya konan modernleşme projesi, toplumun siyasal ve kültürel yapısında köklü değişiklikler gerçekleştirdi. Eğitimden hukuka, kamusal yaşamdan devlet kurumlarına kadar geniş bir alanda yeni bir düzen kuruldu. Bu dönüşümün tarihsel önemini görmezden gelmek mümkün değil. Ancak modernleşmenin hangi toplumsal gerçeklik üzerine inşa edildiğini, kimleri bu yeni düzenin eşit kurucu unsurları olarak kabul ettiğini de sormak gerekiyor.
Kürt meselesinin düğümlendiği yerlerden biri tam da burasıdır.
Cumhuriyet’in ulus inşa sürecinde farklılıkların tek bir ulusal kimlik içinde eritilmesi, zamanla inkâr ve asimilasyon politikalarına zemin hazırladı. Kürt kimliği, dili ve kültürü uzun yıllar boyunca kamusal alanda özgürce var olamadı. Bu tarihsel gerçekliği dile getirmek, Cumhuriyet’in bütün kazanımlarını reddetmek anlamına gelmez. Tam tersine, bir siyasal mirasın değerini anlayabilmek için onunla hesaplaşabilmek gerekir.
Ne var ki Kemalist düşüncenin bir bölümü, Kürt meselesi söz konusu olduğunda kendi tarihsel sınırlarını görmekte zorlanıyor. Eşit yurttaşlık fikrini savunduğunu söyleyen bir anlayış, Kürtlerin kendi kimlikleriyle görünür olmasını hâlâ bir tehdit olarak algılayabiliyor. Bu çelişki üzerinde durulmadan ne geçmiş anlaşılabilir ne de ortak bir gelecek kurulabilir.
Bir halkın varlığını kabul etmek için ondan önce kendisini kanıtlamasını beklemek, eşitlik düşüncesinin ruhuna aykırıdır. İnsanlar kimliklerini başkalarının onayına sunmak zorunda bırakıldığında, yurttaşlık ortak bir hak olmaktan çıkar ve bir tür kabul edilme sınavına dönüşür.
Pozitivizmin sınırları ve toplumsal öz
Burada pozitivizm üzerine de düşünmek gerekiyor. Pozitivist yaklaşım, toplumsal gerçekliği gözlemlenebilir olgular, ölçülebilir veriler ve sınıflandırılabilir bilgiler üzerinden açıklamaya çalışır. Bilimsel düşüncenin gelişmesinde bu yaklaşımın önemli katkıları olmuştur. Ancak toplumu yalnızca ölçülebilir olanla açıklamaya kalktığımızda, insanın tarihsel deneyimini, belleğini, duygularını ve anlam dünyasını gözden kaçırma tehlikesiyle karşılaşırız.
Bir halkın yaşadığı inkârı yalnızca istatistiklerle anlatabilir miyiz? Bir dilin kamusal alandan dışlanmasının insanda yarattığı kırılmayı, bir şehrin adının değiştirilmesinin hafızada bıraktığı izi sayılara sığdırabilir miyiz? Elbette veriler önemlidir; fakat her gerçeklik rakamların içine yerleşmez. Bazı şeyler ancak o hayatın içinden bakıldığında anlaşılabilir.
Toplumsal öz dediğimiz şey de geçmişten devralınan değişmez bir karakter değildir. Bir toplumun yaşadıkları,hatırladıkları, unuttukları, birbirleriyle kurdukları ilişkiler ve gelecek beklentileri içinde oluşur. Bu özü anlamak,geçmişi kutsamak ya da her geleneği olduğu gibi korumak değildir. Bazen insan kendi geçmişine en çok, onunla yüzleşebildiğinde yaklaşır.
Evrensel düşünceye ulaşmanın yolu da yaşadığımız toplumu ve onun tarihsel gerçekliğini dışarıda bırakmaktan geçmez. Kendi toplumunun acılarına yabancılaşan bir aydın, evrensellik adına konuşurken farkında olmadan soyut bir dünyanın içinde kalabilir. Başka toplumların özgürlük mücadelelerine duyarlılık gösterip yanı başındaki insanların eşitlik talebini görmezden gelmek, düşünsel bir tutarlılık sorunudur.
Evrensellik, insanlığın ortak değerlerini savunabilmektir. Fakat bu ortaklığın kurulabilmesi için herkesin kendi hikâyesiyle orada bulunabilmesi gerekir.
Barış, kimin hafızasının tanınacağı meselesidir
Türkiye’de barış üzerine konuşulduğunda çoğu zaman silahların susması, siyasi görüşmeler ve güvenlik başlıkları öne çıkıyor. Bunlar elbette önemli. Ancak barışın toplumsal hayatta karşılık bulması, insanların birbirlerinin varlığını ve hafızasını tanımasıyla mümkün olabilir.
Bir halkın diliyle konuşması, kültürüyle yaşaması, kendi şehirlerinin ve kurumlarının adını sahiplenmesi olağan karşılanmadıkça barışın toplumsal zemini eksik kalır. İnsanlardan sürekli olarak geçmişlerini geride bırakmaları, acılarını unutup yeni bir sayfa açmaları istenemez. Çünkü unutmak, çoğu zaman hatırlama hakkı elinden alınmış olanlardan beklenir.
Barışın önündeki engellerden biri de eşitlik talebinin hâlâ bir lütuf gibi sunulmasıdır. Oysa eşitlik, birilerinin diğerlerine tanıyacağı bir ayrıcalık değildir. İnsanların kendi kimlikleriyle, dilleriyle ve kültürleriyle ortak yaşamın eşit özneleri olarak yer alabilmesidir.
Farklı coğrafyalarda yaşanan toplumsal çatışmalardan çıkarılabilecek dersler var. Sırbistan ve Bosna-Hersek gibi ülkelerde genç kuşakların geçmişin düşmanlıklarını aşmak için geliştirdiği temas ve dayanışma girişimleri,hafızayla yüzleşmenin önemini gösteriyor. Elbette her ülkenin tarihsel koşulları farklıdır. Ancak ortak bir hayatın, geçmişin acılarını inkâr ederek kurulamayacağı gerçeği değişmiyor.
Aydının hafızası ve kendi sözüyle hesaplaşması
Livaneli etrafında gelişen tartışmayı bu nedenle yalnızca bir sanatçının tutumu üzerinden değerlendirmiyorum.Mesele, aydının kendi sözleriyle toplumsal gerçeklik arasındaki mesafeyi nasıl kurduğudur. Aydın, barıştan söz ederken hangi insanların acısını duyuyor? Evrensel değerleri savunurken kendi ülkesinin tarihsel yaraları karşısında nasıl bir tutum alıyor? Söyledikleriyle toplumsal hafızanın karşısına çıktığında kendi geçmişini de sorgulayabiliyor mu?
Bunlar kolay sorular değil. Çünkü aydın olmak, yalnızca düşünce üretmek ya da toplumun önünde konuşmak değildir. İnsan bazen kendi sözünün, yıllar içinde oluşmuş alışkanlıklarının ve içinde yetiştiği düşünsel iklimin de hesabını vermek zorundadır. Geçmişte savunduğu bir düşüncenin bugün nasıl bir karşılık ürettiğini görebilmek, düşünsel olgunluğun önemli bir parçasıdır.
Bir atkı karşısında gösterilen tereddüt, bazen yıllarca savunulan barış söyleminden daha fazla şey anlatabilir. Çünkü insanın düşüncesi, en çok da kendisine dokunan meselelerde sınanır. Başkasının kimliğini tanımak kolaydır; o kimliğin kendi alışkanlıklarımızı, siyasal kabullerimizi ve tarih anlayışımızı sorgulamamızı gerektirdiği yerde mesele zorlaşır.
Belki de bugün ihtiyaç duyduğumuz şey, birbirimizi hazır kalıpların içinden okumaktan vazgeçmektir. Kürtleri yalnızca güvenlik tartışmalarının, Türkleri yalnızca devlet politikalarının, aydınları da kendi geçmişlerinden bağımsız düşünemeyiz. Herkesin kendi tarihsel sorumluluğuyla yüzleşmesi gerekir. Bunun yolu da suçlamayı bir alışkanlığa dönüştürmeden, hakikatin karşısında durabilmekten geçer.
Bir toplumun ortak geleceği, geçmişte yaşananların üzerini örterek kurulamaz. Hafıza, bazen insanı rahatsız eder; fakat o rahatsızlığı göze almadan adaletin dilini kurmak da mümkün değildir. Diyarbakır’da bir atkının etrafında yaşanan tartışma, belki de bize bir kez daha bunu hatırlatıyor: Hâlâ birbirimizin varlığını hangi ölçüde kabul ettiğimizi, hangi acılara ne kadar yer açabildiğimizi konuşuyoruz.
Aydın için asıl sınav, kendi düşüncesini herkesin onayladığı yerde değil, alışılmış kabullerin sarsıldığı yerde başlar. Toplum içinse barış, bir başkasının kendisi gibi olmasını beklemekten vazgeçtiği gün anlam kazanır.
Çünkü insanın hafızasına dokunmadan vicdanına, vicdanına dokunmadan da ortak geleceğine ulaşmak mümkün değildir.
