Nurettin Boğatekin
Sanat, bazen söylenen şarkılardan çok, haksızlık karşısında alınan tutumla anlam kazanır.
Bir sanatçının değeri, kalabalığın sesine ne kadar eşlik ettiğinde değil, o sesin karşısında kendi vicdanını ne ölçüde koruyabildiğinde ortaya çıkar. Çünkü sanat, yalnızca estetik bir üretim biçimi değildir; insanın dünyaya, iktidara ve yaşadığı toplumun adaletsizliklerine karşı aldığı tutumun da ifadesidir. Bazen bir sanatçının söylediklerinden çok, hangi koşullarda sustuğu ya da hangi kalabalığa eşlik ettiği anlatır onun kim olduğunu.
Mahsun Kırmızıgül’ün, Ahmet Kaya’nın linç edildiği geceye ilişkin yaptığı açıklama, bu nedenle geçmişte yaşanmış bir olayın basit bir muhasebesi olarak değerlendirilemez. Kırmızıgül, o gece Ahmet Kaya’ya çatal ve bıçak atmadığını, yalnızca Onuncu Yıl Marşı’nı söylediğini, aksi hâlde dönemin koşullarında kendisinin de büyük tepkiyle karşılaşacağını ifade ediyor. Ayrıca Ahmet Kaya’nın kendisi için kullandığı “Türklerin Mahsun’u” sözünden duyduğu üzüntüyü dile getiriyor.
Oysa üzerinde durulması gereken mesele, birinin eline çatal ya da bıçak alıp almamasından çok daha derindir.Bir insanın hedef hâline getirildiği, aşağılandığı ve yalnızlaştırıldığı bir ortamda diğerlerinin nasıl konumlandığıdır asıl mesele.
Linç, yalnızca fiziksel saldırıdan ibaret değildir. Önce bir insanın farklılığı sorun hâline getirilir, ardından bu farklılık bir tehdit gibi sunulur. Ötekileştiren dil, dışlayan tutum ve düşmanlaştıran söylem, şiddetin toplumsal zeminini hazırlar. Fiziksel saldırı ise çoğu zaman bu zihinsel hazırlığın görünür hâle gelmesidir. Herkesin eline taş ya da çatal alması gerekmez. Bazen saldırgan kalabalığın beklentisine uygun davranmak, onun yarattığı atmosferi normalleştirmek de linç sürecinin bir parçasıdır.
Elbette korkuyu anlamak gerekir. İnsan, baskının yoğun olduğu dönemlerde kendisini korumak isteyebilir.Ancak korkuyu anlamakla, korkuyu her davranışın gerekçesi hâline getirmek aynı şey değildir. Bir insanın neden sustuğunu anlamaya çalışabiliriz; fakat bu, sustuğu ya da kalabalığın beklentisine uyduğu her durumda ahlaki sorumluluğunun ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Sanatçılık da tam burada sınanır. Herkesin aynı şeyi söylediği, farklı olanın dışlandığı, itiraz edenin hedef gösterildiği bir ortamda sanatçının sözüne ve duruşuna ihtiyaç duyulur. Çünkü sanat yalnızca insanlara hoşça vakit geçirtmek, duygularına tercüman olmak değildir. Bazen alışılmış düşünceleri bozmak, toplumun görmezden geldiği gerçekleri hatırlatmak ve çoğunluğun rahatsız olduğu soruları sormaktır.
Günün siyasi koşullarına göre sesini ayarlayan, rüzgârın yönüne göre rengini değiştiren bir sanat anlayışı ise ister istemez sorgulanır. Konjonktür, insanın içinde yaşadığı koşulları açıklar; ancak bütün tercihlerini mazur göstermez. Her dönemin kendine özgü baskıları, korkuları ve beklentileri vardır. Yine de insanı insan yapan, bu koşullar karşısında bütünüyle edilgenleşmemesidir.
Sanatçı da yaşadığı çağın tanığıdır; fakat yalnızca çağının beklentilerine teslim olmak zorunda değildir. Sanatın özgürlüğü biraz da buradan gelir. İktidarın hoşuna giden sözleri söylemek, kalabalığın alkışladığı yerde durmak ve kabul görmek mümkündür. Ancak sanatçılık, gerektiğinde o alkışı kaybetmeyi de göze alabilmektir.
Bu bakımdan Mahsun Kırmızıgül’e sorulması gereken soru şudur: O gece gerçekten neyi korudun; kendini mi, sanatını mı, yoksa kalabalığın gözündeki yerini mi?
Ahmet Kaya’nın “Türklerin Mahsun’u” sözüne duyulan kırgınlık ise tartışmanın başka bir boyutunu açığa çıkarıyor. Bu ifadeyi yalnızca bir kimlik tanımlaması olarak okumak eksik kalır. Belki de burada dile getirilen, bir sanatçının toplumsal ve siyasal tutumuyla kendi kimliği arasındaki mesafeye yönelik bir eleştiriydi.
İnsan, doğduğu kimliği tek başına seçmez; fakat o kimlikle nasıl bir ilişki kuracağı konusunda irade sahibidir. Kimliğini nasıl yaşayacağına, hangi değerlerle ilişkilendireceğine ve toplumsal baskılar karşısında nasıl konumlanacağına kendisi karar verir. Hiç kimse bir başkasının kimliğini nasıl yaşayacağına hükmedemez. Ancak insanın kamusal alandaki tercihleri ve toplumsal olaylar karşısındaki tutumu eleştiriden muaf da değildir.
Peki, Ahmet Kaya başka nasıl ifade edebilirdi kırgınlığını? Kürt kimliğini toplumsal baskılar karşısında geri plana ittiğini düşündüğü, dönemin siyasi atmosferine göre tutum aldığını hissettiği bir Mahsun portresini nasıl tarif edebilirdi? Bu sözün ağırlığı bir yana, üzerinde düşünülmesi gereken asıl mesele, neden böyle bir eleştiriye ihtiyaç duyulduğudur.
Çünkü kimlik yalnızca insanın nereden geldiğiyle değil, nerede durduğuyla da ilgilidir. Özellikle bir kimliğin baskılandığı, o kimliğe sahip insanların dışlandığı dönemlerde aidiyet meselesi kişisel bir tercihin ötesine geçerek politik bir anlam kazanır. Kendi kimliğini özgürce yaşamak, başka kimlikleri reddetmek değildir.Tam tersine, insanın kendi varoluşunu savunması, başkasının varoluş hakkını da tanımasını gerektirir.
Burada daha geniş bir toplumsal sorunla karşılaşıyoruz: İnsanlar neden çoğunluğun onayını kaybetmekten bu kadar korkuyor? Neden farklı düşünmek, başka bir kimliği taşımak ya da yerleşik kabulleri sorgulamak çoğu zaman bir bedel ödemeyi gerektiriyor?
Çoğunluk her zaman hakikatin temsilcisi değildir. Bazen yalnızca güçlü olanın sesidir. Siyasal çıkarların,milliyetçi reflekslerin ve toplumsal önyargıların birbirini beslediği ortamlarda çoğunluğun sesi, farklı olanı susturmanın aracına dönüşebilir. İnsanlar da zamanla ne düşündüklerinden çok, ne söylemelerinin daha güvenli olduğunu hesaplamaya başlar. Böylece düşüncenin yerini ihtiyat, vicdanın yerini toplumsal kabul arayışı alır.
Bu durum yalnızca sanat dünyasına özgü değildir. Siyasette, akademide, medyada ve gündelik ilişkilerde de benzer tutumlarla karşılaşırız. İnsanlar bazen düşüncelerini değil, konumlarını korurlar. Haklı olmaktan çok haklı görünmeyi önemserler. Oysa özgür bir toplum, herkesin aynı düşünceye sahip olduğu değil, farklı düşünenlerin baskıya uğramadan var olabildiği toplumdur.
Ahmet Kaya’nın yaşadıkları bu nedenle yalnızca geçmişte kalmış bir sanatçı tartışması değildir. Bugün de aynı soruyu sormamızı gerektiriyor: Farklı olanın yanında gerçekten durabiliyor muyuz, yoksa yalnızca bizimle aynı düşündüğü sürece mi ona yer açıyoruz?
Geçmişte yaşananları bugünün rahatlığından değerlendirmek kolaydır. Dönemin baskılarını ve korkularını hesaba katmadan hüküm vermek de doğru değildir. Fakat tarihsel koşulları anlamak, o koşullar içinde alınan her tutumu eleştiriden muaf tutmak anlamına gelmez. Geçmişle yüzleşmek, kendini aklamak için gerekçeler sıralamak değil, insanın kendi payına düşen sorumluluğu görebilmesidir.
Sonuçta mesele bir sanatçının ne kadar tanındığı, kaç kişiye seslendiği ya da ne kadar sevildiği değildir.Mesele, sanatın iktidarla, sanatçının vicdanla ve insanın kendi kimliğiyle kurduğu ilişkidir. Bir sanatçının geniş kitlelere ulaşması, onun toplumsal sorumluluğunu yerine getirdiği anlamına gelmez.
Ahmet Kaya’nın yaşadıkları, bir sanatçının yalnızca eserleriyle değil, yaşadığı dönemin haksızlıkları karşısında nerede durduğuyla da hatırlanacağını gösteriyor. Çünkü bazı anlar vardır; insanın bütün bir ömrü boyunca söylediği şarkılardan daha fazla anlam taşır.
Ve belki de bütün bu tartışmanın sonunda geriye şu soru kalıyor:
İnsan, kalabalığın gözünde kendisini kurtarırken kendi vicdanının gözünde ne kadarını kaybedebilir?
Sanatçının gerçek değeri, güçlülerin yanında ne kadar rahat durduğuyla değil, güçsüz bırakılanların yanında ne kadar sahici durabildiğiyle ölçülür. Bazen söylenen bir marştan çok, söylenmesi gereken yerde söylenmeyen bir söz kalır insanın ardından.




