Kendal Anuk
Bir şehrin nüfusunu artırmak kolaydır. Yeni binalar yaparsınız, yollar açarsınız, mahalleler kurarsınız. Haritada şehir büyür. Fakat asıl mesele bundan sonra başlar:
Şehir büyürken kent kültürü de büyüyor mu?
Bugün birçok şehrimizin karşı karşıya olduğu sorunların önemli bir bölümünü yalnızca ekonomiyle, göçle veya altyapı eksikliğiyle açıklamak mümkün değil. Trafikten konut fiyatlarına, eğitimden sağlığa, işsizlikten toplumsal gerilimlere kadar birçok başlık aslında aynı büyük dönüşümün farklı sonuçları olarak karşımıza çıkıyor: Köyden kente hızlı ve plansız göç.
Burada özellikle bir ayrım yapmak gerekiyor. Mesele köyden gelen insan değildir. Mesele, milyonlarca insanın yaşam biçimini değiştiren büyük bir toplumsal dönüşümün yeterince planlanmamış olmasıdır.
Şehir sadece beton değildir
Max Weber’den Georg Simmel’e, Louis Wirth’ten Henri Lefebvre’e kadar birçok düşünür kenti yalnızca binaların bulunduğu fiziksel bir alan olarak ele almadı. Çünkü kent; insan ilişkilerinin, ekonomik düzenin, hukukun, kamusal davranışların, zaman anlayışının ve ortak yaşam kurallarının yeniden şekillendiği toplumsal bir organizmadır.
Simmel’in metropol üzerine düşüncelerini hatırlayalım.
Büyük şehir insanı, köydeki veya küçük yerleşimlerdeki ilişkilerden farklı bir hayatın içine girer. İnsan sayısı artar,ilişkiler anonimleşir, hayat hızlanır, farklı kültürler ve yaşam biçimleri aynı sokakta karşılaşır.
İşte tam burada kent kültürü meselesi ortaya çıkar. Kente gelmek, kente yaşamak ile kentli olmak aynı şey değildir. Ama bunun karşıtı da doğrudur: Köyden gelen insan “kentli olamaz” diye bir kural yoktur.
Kentlilik doğuştan kazanılan bir özellik değil, zaman içerisinde öğrenilen ve kurumlarla desteklenen bir yaşam kültürüdür.
Asıl problem uyum mekanizmasının kurulamaması
Köyden kente gelen insanın hayatı bir anda değişir. Daha önce tarla, hayvan, komşuluk ve küçük topluluk ilişkileri içerisinde sürdürülen yaşam; kentte trafik, apartman, kira, toplu taşıma, okul, hastane, işyeri ve binlerce yabancıyla aynı kamusal alanı paylaşma zorunluluğuna dönüşür. Bu değişim yalnızca ekonomik değildir.
Kültüreldir.
Bir insanın kentte yaşamayı öğrenmesi gerekir. Trafikte birbirinin hakkına saygı göstermek, apartmanda ortak yaşam kurallarına uymak, kamusal alanı korumak, farklı insanlarla aynı mahalleyi paylaşabilmek, kamu hizmetlerinin ortak kaynaklarla üretildiğini kavrayabilmek…
Bunların tamamı kent kültürünün parçalarıdır.
Fakat biz çoğu zaman insanları şehre taşıdık; fakat onları şehir hayatına hazırlayacak mekanizmaları yeterince oluşturmadık. Ve ortaya yalnızca bir “şehirleşme sorunu” değil, toplumsal uyum sorunu çıktı.
Peki köyler ne oldu?
Hikâyenin bir de diğer tarafı var. Şehir büyürken köyler küçüldü. Çalışabilir nüfusun önemli bir bölümünün kentlere yönelmesi, bazı kırsal bölgelerde tarımsal üretimin ve hayvancılığın gerilemesine neden oldu. Tarlalar boş kaldı. Köylerin nüfusu yaşlandı. Üretim zincirleri zayıfladı. Bir tarafta şehirler tüketim merkezlerine dönüşürken diğer tarafta üretim yapan kırsal alanların ekonomik gücü zayıfladı. Sonuçta hem şehir kaybetti hem köy.
Kentleşme yalnızca belediyelerin sorumluluğuna bırakılabilecek kadar küçük bir mesele değildir.
Şehir politikası ile kırsal kalkınma politikasını aynı masada buluşturmak zorundayız.
Çözüm insanları köye geri göndermek değil
Burada çok önemli bir nokta var. “İnsanlar köylerine dönsün” demek tek başına çözüm değildir.
Çünkü insanlara köyde kalmaları için ekonomik bir sebep sunmuyorsanız, onları orada tutamazsınız. Bir köyde tarım para kazandırmıyorsa, hayvancılık sürdürülebilir değilse, sağlık hizmetine erişim zorsa, eğitim yetersizse ve ulaşım problemi varsa genç nüfusun şehre yönelmesini engellemek mümkün değildir.
O halde yapılması gereken köye dönüşü zorlamak değil, köyde yaşamayı ekonomik olarak mümkün hale getirmektir.
Şehirde ise başka bir görevimiz var: Kentlilik bilinci oluşturmak gerekir.
Çünkü kent kültürü kendiliğinden oluşmaz.
Öğrenilir, öğretilir ve yaşatılır.
