Türkiye’de 1963 yılından bu yana uygulanan yatırım teşvik sistemleri, bölgeler arası kalkınmışlık farkını azaltma hedefini taşısada, son 60 yılın verileri tablonun tam tersi yönde şekillendiğini gösteriyor. Diyarbakır Ticaret ve Sanayi Odası (DTSO) verileri, teşviklerin büyük bir kısmının zaten gelişmiş olan batı illerinde yoğunlaştığını, doğu bölgelerinin ise sistemin dışına itildiğini ortaya koyuyor.
Çewlik.net – Ekonomide planlı döneme geçişten bu yana 16 farklı yasal düzenleme ile revize edilen teşvik politikaları, bölgesel eşitsizliği gidermeyi başaramadı. Aksine, sermayenin ve yeni yatırımların gelişmiş bölgeleri tercih etme eğilimi, teşvik sisteminin “amacının aksine” çalışmasına neden oluyor.
Rakamların dili: Batı’ya 8 kat daha fazla yatırım
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın 2012-2024 dönemini kapsayan verileri, bölgesel makasın ne kadar açıldığını çarpıcı bir şekilde özetliyor:
- Aslan Payı 1. Bölge’nin: Aralarında İstanbul ve Kocaeli’nin de bulunduğu 8 ili kapsayan 1. Bölge, toplam sabit sermaye yatırımlarının %41,5’ini aldı.
- 6. Bölge Sınırda Kaldı: En az gelişmiş 16 ili kapsayan 6. Bölge’nin toplam yatırımlardan aldığı pay ise yalnızca %4,6 seviyesinde kaldı.
- Bölgesel Uçurum: Sadece 8 ilin yer aldığı 1. Bölge, 16 ilin bulunduğu 6. Bölgeden tam 8 kat daha fazla yatırım çekmeyi başardı.
| 1.BÖLGE | 2.BÖLGE | 3.BÖLGE | 4.BÖLGE | 5.BÖLGE | 6.BÖLGE | DİĞER | TOPLAM | |
| BELGE ADEDİ(Bölgelere Göre Yüzde Dağılımı) | 35.627 (39,37) | 16.392 (18,11) | 12.267 (13,55) | 8.416 (9,30) | 6.526 (7,21) | 11.022 (12,16) | 268 (0,30) | 90.498 |
| SABİT YATIRIM (MİLYON TL)(Bölgelere Göre Yüzde Dağılımı) | 4.190.265 (41,58) | 1.955.993 (19,41) | 1.533.022 (15,21) | 785.255 (7,79) | 581.464 (5,77) | 472.122 (4,69) | 558.391 (5,54) | 10.076.52 |
| İSTİHDAM (KİŞİ)(Bölgelere Göre Yüzde Dağılımı) | 963.557 (34,59) | 382.270 (13,72) | 286.048 (10,27) | 258.326 (9,27) | 235.230 (8,44) | 646.776 (23,22) | 13.650 (0,49) | 2.785.857 |
2025 verileri: Yeni sistem de çözüm olmadı
30 Mayıs 2025’te yürürlüğe giren yeni teşvik sistemi de ilk meyvelerini “eşitsizlik” olarak verdi. 2025 yılının son çeyreğine dair veriler, Doğu ve Güneydoğu Anadolu illerindeki yatırım iştahının hızla kesildiğini gösteriyor:
- Sert Düşüş: Ekim 2025 verilerine göre, 6. Bölge’deki yatırımlar bir önceki yıla göre %84,2 oranında geriledi.
- Batı’da Yükseliş: Aynı dönemde 1. Bölge’deki yatırımlarda %63,4 oranında artış yaşandı.
- Yoğunlaşma: Toplam yatırımların %65’i yine gelişmiş ilk iki bölgede toplandı.
İstihdamın ‘kırılgan’ yapısı
6’ncı Bölge, emek yoğun sektörler (hazır giyim, çağrı merkezleri) sayesinde istihdamda %23 gibi bir paya ulaşmış olsa da uzmanlar uyarıyor: Bu sektörlerdeki yatırımların düşük maliyetli yurt dışı pazarlarına kayması, bölgenin elindeki tek avantajı da kaybetmesi anlamına gelebilir.
Neden Başarılamıyor?
Diyarbakır Ticaret ve Sanayi Odası’nın raporu, teşvik sisteminin sadece “vergi indirimi” mantığıyla yürümesinin yetersiz olduğunu savunuyor.
- Sektörel Kırılganlık: Az gelişmiş bölgelerin sadece tekstil gibi düşük katma değerli ve mobilitesi yüksek sektörlere hapsedilmesi, uzun vadeli kalkınmayı engelliyor.
- Mali Yetersizlik: Bölgesel yatırımcının öz sermaye eksikliği ve bürokratik engeller, teşvik belgelerinin “yatırıma dönüşme” oranını düşürüyor.
- Kapsayıcılık İhtiyacı: Teşviklerin sadece sermayeye değil; altyapı, teknoloji transferi ve beşeri sermayeye odaklanan “bütüncül” bir yaklaşımla revize edilmesi gerektiği vurgulanıyor.
